KPSS A Grubu Maliye

Kavram kartları

Maliye çalışırken en sık başvurulan 8 kavram. Kartların tamamı pakette.

• Musgrave'e göre devletin görevleri

  Musgrave kamu ekonomisinin işlevlerini kaynak tahsisi, gelir dağılımı ve ekonomik istikrar olarak üçe ayırır; piyasanın tek başına çözemediği alanlarda devletin devreye girmesini temellendirir.

  Örnek: Savunma harcaması tahsis, artan oranlı vergi dağılım, kamu açığıyla talep yönetimi istikrar işlevine örnektir.
• Harç

  Harç, kamu kurum ve kuruluşlarının sunduğu belirli bir hizmetten yararlananlardan, hizmetin maliyetine katılmak amacıyla alınan, kanunla konulan ve cebren tahsil edilen bir kamu gelirdir. Vergiden farklı olarak ödeyene özel bir hizmet karşılığı alınır ve doğrudan yarar sağlar. Fiyattan farkı ise cebri ve kanuni dayanaklı olmasıdır.

  Örnek: Pasaport, tapu ve yargı işlemleri karşılığında 492 sayılı Harçlar Kanunu uyarınca alınan harçlar.
• Gerçek ve transfer harcamaları

  Gerçek harcamalar, devletin personel hizmeti dahil mal ve hizmet karşılığında yaptığı harcamalardır. Bu harcamalar kaynak kullanır ve millî geliri doğrudan artırır. Transfer harcamaları ise karşılıksız ödemelerdir, gelirin yeniden dağılımını sağlar ve millî gelire doğrudan katılmaz. Sosyal yardımlar, sübvansiyonlar ve iç borç faizleri transfer harcamasıdır.

  Örnek: Öğretmen maaşı ve okul binası yapımı gerçek harcamadır. Emekli aylığı, tarımsal destek ödemesi ve devlet tahvili faizi transfer harcamasıdır.
• Bono

  Devletin kısa vadeli borçlanma ihtiyacını karşılamak için çıkardığı, vadesi bir yıl veya daha kısa olan, genellikle iskontolu satılıp vadesinde nominal değeri üzerinden geri ödenen menkul kıymettir. Vadesi bir yıldan uzun olan devlet iç borçlanma senedi ise tahvildir.

  Örnek: Hazine, nakit sıkışıklığını gidermek için vadesi bir yıl veya daha kısa olan devlet bonosu satışa sunabilir.
• Yıllık ilkesi

  Bütçenin bir mali yıl için hazırlanıp uygulanmasını ve o yılın gelir ve giderlerini kapsamasını ifade eden bütçe ilkesidir. Türkiye'de mali yıl takvim yılıdır. Bütçe yıllık uygulanır, ancak çok yıllı bütçeleme anlayışıyla izleyen iki yılın tahminleri de gösterilir. İlke yasama denetimini ve hesap verebilirliği kolaylaştırır.

  Örnek: Türkiye'de merkezi yönetim bütçesi her yıl ayrı bir kanunla kabul edilir, 1 Ocak ile 31 Aralık arasında uygulanır ve yıl sonunda kapanır.
• Mali güce göre vergilendirme

  Vergi yükünün, kişilerin ekonomik ve sosyal durumlarına, ödeme güçlerine göre dağıtılmasını öngören anayasal ilkedir.

  Örnek: Artan oranlı gelir vergisi tarifesi, yüksek gelirliden daha fazla vergi alarak mali güç ilkesini uygular.
• Gelir unsurları

  Gelir vergisinde vergiye tabi kazanç türleridir: ticari kazanç, zirai kazanç, serbest meslek kazancı, ücret, gayrimenkul sermaye iradı, menkul sermaye iradı ve diğer kazanç ve iratlar. Her unsurun kendi matrah ve beyan kuralı vardır.

  Örnek: Kiraya verilen daireden elde edilen gelirin gayrimenkul sermaye iradı sayılması.
• Gelir Dağılımı

  Gelir dağılımı, milli gelirin bireyler ve haneler (kişisel dağılım) ile üretim faktörleri (fonksiyonel dağılım) arasında paylaşılmasıdır ve Lorenz eğrisi ile Gini katsayısıyla ölçülür. Maliye politikasının bölüşüm amacı, artan oranlı vergiler ve transfer harcamalarıyla piyasada oluşan dağılımı düzeltmektir. Bu amaç etkinlik amacıyla çatışabildiği için ödünleşim yaratır.

  Örnek: Düşük gelirlilere yapılan sosyal yardımın yüksek gelirlilerden alınan artan oranlı vergiyle finanse edilmesi.

Sık karıştırılanlar

• Dolaysız vergi ile Dolaylı vergi

  Dolaysız vergiler gelir ve servet gibi ödeme gücünü doğrudan gösteren unsurlar üzerinden, mükellefi önceden belirli ve genellikle tahakkuka dayalı olarak alınır; kişisel durumu dikkate alabilir ve artan oranlı uygulanabilir (gelir vergisi, kurumlar vergisi, emlak vergisi, motorlu taşıtlar vergisi, veraset ve intikal vergisi). Dolaylı vergiler harcama, tüketim ve işlemler gibi ödeme gücünün dolaylı göstergeleri üzerinden alınır; gayrişahsidir ve gelire oranla regresif etki yaratma eğilimindedir (KDV, ÖTV, damga vergisi, harçlar, gümrük vergisi). Ayrımda yansıma, idari (tahakkuk) ölçütü ve konu (matrah) ölçütü kullanılır; yansıma tek başına kesin ölçüt değildir, çünkü dolaysız vergiler de ekonomik koşullara göre yansıyabilir, dolaylı vergilerde de yük tamamen aktarılamayabilir.

  Akılda tut: Vergi gelire veya servete doğrudan bakıyorsa dolaysız, harcamaya veya işleme bakıyorsa dolaylıdır; yükün kaydırılıp kaydırılamaması tek başına belirleyici değildir.
• Vergi ile Harç

  Vergi, kamu giderlerini karşılamak için kanunla konan, cebrî, karşılıksız ve genel bir kamu geliridir. Harç da kanunla konan cebrî bir kamu geliridir, ancak belirli bir kamu hizmetinden yararlananlardan bu hizmet karşılığında alınır; hizmetle ödeme arasında doğrudan bağ vardır, fakat tutarın hizmetin maliyetine eşit olması gerekmez. Her ikisi de Anayasa'nın 73. maddesi gereği kanunla konur, değiştirilir veya kaldırılır.

  Akılda tut: Ödeme belirli bir kamu hizmetinden yararlanmaya bağlı ve kanunla zorunlu ise harçtır; hiçbir özel karşılığı yoksa vergidir. Hizmet karşılığı olup gönüllü ödeniyorsa kamu fiyatıdır.
• Harç ile Resim

  Harçta belirli bir hizmetten yararlanma karşılığı bulunur; resimde ise belirli bir işlem veya faaliyet esas alınır ama karşılığında bireysel hizmet verilmesi zorunlu değildir. Resim daha çok izin, ruhsat ve denetim işlemlerine bağlanır.

  Akılda tut: Hizmet alıyorsan harç, sadece işlem yapıyorsan resim.