KPSS A Grubu Uluslararası İlişkiler

Kavram kartları

Uluslararası İlişkiler çalışırken en sık başvurulan 8 kavram. Kartların tamamı pakette.

• Devlet

  Devlet, uluslararası sistemin temel birimi olup belirli bir ülke (toprak), sürekli bir nüfus, etkin bir yönetim (hükümet) ve egemenlik unsurlarına sahip, ülkesi içinde meşru fiziksel şiddet tekelini elinde tutan ve dışarıda başka devletlerle bağımsız olarak ilişki kurabilen siyasi örgütlenmedir.

  Örnek: Bir devletin kendi sınırları içinde vergi toplayıp yasa yapabilmesi (iç egemenlik), üstünde başka bir otorite tanımadan diğer devletlerle antlaşma imzalayabilmesi ve elçi gönderebilmesi (dış egemenlik).
• Andlaşmalar

  Andlaşma, uluslararası hukuk kişileri arasında, uluslararası hukuka tabi olarak ve hukuki sonuç doğurmak amacıyla yapılan irade uyuşmasıdır. 1969 Viyana Andlaşmalar Hukuku Sözleşmesi yalnız devletler arası yazılı andlaşmaları düzenler. Uluslararası örgütlerin taraf olduğu andlaşmalar 1986 Viyana Sözleşmesi'nin konusudur. Sözlü andlaşmalar da hukuken geçerli olabilir.

  Örnek: Türkiye ile başka bir devletin imzalayıp onayladığı ikili ticaret andlaşması.
• Arabuluculuk

  Üçüncü bir devlet, kişi veya uluslararası örgütün, tarafların rızasıyla müzakerelere bizzat katılıp çözüm önerileri sunduğu barışçıl çözüm yöntemidir. Öneriler bağlayıcı değildir ve bu yönüyle tahkimden ayrılır. Müzakereye aktif katılıp öneri sunmasıyla, yalnızca tarafları bir araya getiren iyi niyet hizmetinden (dostça hizmetler) ayrılır.

  Örnek: 1978 Camp David görüşmelerinde ABD Başkanı Jimmy Carter'ın Mısır ile İsrail arasında müzakerelere katılarak çözüm önerileri sunması.
• Westphalia

  Otuz Yıl Savaşları'nı sona erdiren antlaşmalarla kurulan, devletlerin egemen eşitliğini ve iç işlerine karışmama ilkesini temel alan uluslararası sistemdir.

  Örnek: Bir devletin iç yönetimine başka bir devletin müdahale edememesi.
• Truman Doktrini

  ABD'nin Sovyet yayılmasını çevreleme politikasının ilk uygulamasıdır; Yunanistan ve Türkiye'ye askeri ve ekonomik yardım öngörür. Ayırt edici yönü, ekonomik yardımdan çok askeri destek ve doğrudan devlet yardımı içermesidir.

  Örnek: Yunanistan'daki iç savaşta hükümet güçlerine ABD askeri ve mali desteği sağlanması.
• Nükleer silahsızlanma

  Nükleer silahsızlanma, mevcut nükleer silahların azaltılmasını ve nihai olarak tamamen ortadan kaldırılmasını amaçlar. Silahların yeni ülkelere yayılmasını engellemeyi hedefleyen yayılmanın önlenmesinden farklıdır. NPT'nin VI. maddesi taraflara silahsızlanma için iyi niyetle müzakere yükümlülüğü getirir. Yayılmanın önlenmesi, silahsızlanma ve nükleer enerjinin barışçıl kullanımı NPT rejiminin üç temel ayağıdır.

  Örnek: ABD ile Rusya arasında 2010'da imzalanan New START Antlaşması, konuşlandırılmış stratejik nükleer savaş başlığı sayısını 1550 ile sınırlamıştır.
• Güvenlik Konseyi

  Güvenlik Konseyi, BM Şartı'na göre uluslararası barış ve güvenliğin korunmasından birincil sorumlu organdır. Beş daimi (ABD, Rusya, Çin, İngiltere, Fransa) ve iki yıllığına seçilen on geçici üyeden oluşur. Esasa ilişkin kararlar dokuz olumlu oyla ve daimi üye vetosu olmadan alınır. Bağlayıcı kararlar genellikle VII. Bölüme dayanır; VI. Bölüm kararları tavsiye niteliğindedir.

  Örnek: Rusya ve Çin, Temmuz 2012'de Suriye yönetimine BM Şartı VII. Bölümü kapsamında yaptırım tehdidi içeren Güvenlik Konseyi karar tasarısını veto etti; tasarı yeterli oyu almasına rağmen kabul edilmedi.
• Lozan

  24 Temmuz 1923'te TBMM Hükümeti ile İtilaf Devletleri arasında imzalanan Lozan Barış Antlaşması, yeni Türk devletinin bağımsızlığını uluslararası alanda tescil eden temel belgedir. Kapitülasyonlar kaldırılmış ve sınırlar büyük ölçüde belirlenmiştir. Ancak Musul sorunu İngiltere ile ikili görüşmelere bırakılmış, Hatay sınır dışında kalmış, Boğazlar ise ayrı bir sözleşmeyle düzenlenmiştir.

  Örnek: Lozan Boğazlar Sözleşmesi ile Boğazlar askerden arındırılmış ve Türk başkanlığındaki uluslararası Boğazlar Komisyonu denetimine bırakılmıştır. Türkiye, Boğazlar üzerinde tam egemenliği ancak 1936 Montrö Boğazlar Sözleşmesi ile kazanmıştır.

Sık karıştırılanlar

• Klasik realizm ile Neorealizm

  Klasik realizm devlet davranışını insan doğasındaki güç ve çıkar arzusuna bağlar; neorealizm ise anarşik sistemin yapısını ve güç dağılımını açıklayıcı unsur sayar. Morgenthau insanı, Waltz sistemi merkeze alır.

  Akılda tut: İnsan doğası mı, sistem yapısı mı sorusunu sor.
• Neorealizm ile Neoliberal kurumsalcılık

  İkisi de anarşiyi verili kabul eder; neorealizm işbirliğini kırılgan ve göreli kazanç odaklı görürken neoliberal kurumsalcılık kurumların işbirliğini mümkün kıldığını savunur. Temel ayrım göreli kazanç ile mutlak kazanç varsayımındadır.

  Akılda tut: Kurumlar işbirliği sağlar mı sorusunda ayrılırlar.
• Güvenlik ikilemi ile Kolektif güvenlik

  Güvenlik ikilemi, anarşik uluslararası sistemde niyetlerin belirsizliği nedeniyle bir devletin savunma amaçlı silahlanmasının diğerinde tehdit algısı yaratması ve karşılıklı silahlanma sarmalı başlatmasıdır. Sonuçta hiçbir taraf daha güvenli olmaz. Kolektif güvenlik ise üye devletlerden birinin diğerine saldırısının tüm üyelere yapılmış sayıldığı ve saldırgana karşı ortak ve bağlayıcı tepki öngören kurumsal sistemdir; Milletler Cemiyeti ve BM bunun örnekleridir. Biri kendiliğinden tırmanan rekabet, diğeri kurumsal caydırıcılıktır.

  Akılda tut: İkilemde taraflar savunma amaçlı davranabilir ama niyetler belirsiz olduğu için tehdit algılanır. Kolektif güvenlikte saldırgan sistemin içinden de çıkabilir ve hedeflenen odur; dışarıdaki bir tehdide karşı kurulan ittifak ise kolektif savunmadır (NATO).