KPSS A Grubu İş Müfettiş Yardımcılığı

Kavram kartları

Bu yolun ana derslerinden kavram kartları. Her dersin kendi sayfasında ayrı kartlar var; hepsi pakette.

• Zorunlu arabuluculuk

  7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m.3 uyarınca kanuna veya bireysel ya da toplu iş sözleşmesine dayanan işçi veya işveren alacağı ve tazminatı ile işe iade taleplerinde, dava açmadan önce arabulucuya başvurmak dava şartıdır. İş kazası veya meslek hastalığından doğan maddi ve manevi tazminat davaları ile bunlarla ilgili tespit, itiraz ve rücu davaları kapsam dışıdır.

  Çalışma Ekonomisi · Örnek: İşçi, kıdem tazminatı için iş mahkemesine gitmeden önce arabulucuya başvurur. İş kazası nedeniyle manevi tazminat isteyen işçi ise doğrudan dava açabilir.
• Dağıtım sistemi

  Çalışanların primlerinin doğrudan o dönemdeki emeklilere ve hak sahiplerine ödendiği, fon biriktirmeyen, kuşaklar arası dayanışmaya dayanan finansman yöntemidir.

  Çalışma Ekonomisi · Örnek: Türkiye'de SGK'nın emekli aylığı ödemeleri büyük ölçüde dağıtım sistemiyle finanse edilir.
• Fonlama sistemi

  Fonlama, gelecekteki ödemeleri karşılamak üzere prim veya katkıların biriktirilip yatırıma yönlendirildiği finansman yöntemidir. Bireysel ya da kolektif biçimde uygulanabilir; ödeme biçimi ilgili sistemin kurallarına bağlıdır.

  Çalışma Ekonomisi · Örnek: Bireysel emeklilik sistemi (BES) fonlama sistemine örnek olarak gösterilebilir.
• 5510 birleşme

  SSK, Bağ-Kur ve Emekli Sandığı, 2006 yılında yürürlüğe giren 5502 sayılı Sosyal Güvenlik Kurumu Kanunu ile Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) çatısında kurumsal olarak birleştirilmiştir. 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu ise 1 Ekim 2008'de yürürlüğe girmiştir. Bu kanun sigortalıları 4/a, 4/b ve 4/c statülerinde toplayarak norm ve standart birliği sağlamıştır.

  Çalışma Ekonomisi · Örnek: Eski SSK'lılar 4/a, Bağ-Kur'lular 4/b, Emekli Sandığı iştirakçileri 4/c kapsamında SGK çatısı altında hizmet almaktadır.
• İptal davası

  Kanunların, Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin ve TBMM İçtüzüğünün Anayasaya şekil ve esas bakımından aykırılığı iddiasıyla Anayasa Mahkemesinde doğrudan açılan soyut norm denetimi davasıdır. Cumhurbaşkanı, en fazla üyeye sahip iki parti grubu ve üye tamsayısının beşte biri yayımdan itibaren 60 gün içinde açabilir. Şekil bozukluğu davası yalnız Cumhurbaşkanı veya üyelerin beşte birince 10 gün içinde açılır.

  Hukuk · Örnek: TBMM'de en fazla üyeye sahip iki siyasi parti grubundan birinin, Resmî Gazete'de yayımlanan bir kanunun esas bakımından Anayasaya aykırı olduğu gerekçesiyle 60 gün içinde Anayasa Mahkemesinde iptal davası açması.
• Bütçe ve kesin hesap

  Bütçe kanunu, devletin ve kamu iktisadi teşebbüsleri dışındaki kamu tüzel kişilerinin yıllık gelir ve gider tahminlerini gösteren ve harcama yetkisi veren kanundur; Cumhurbaşkanınca mali yılbaşından en az 75 gün önce TBMM'ye sunulur. Kesin hesap kanunu teklifi, mali yıl sonundan itibaren en geç 6 ay içinde sunulur; Sayıştay genel uygunluk bildirimini TBMM'ye sunar.

  Hukuk · Örnek: 2025 yılı tahmini gelir ve giderleri, Cumhurbaşkanınca sunulan bütçe kanunu teklifinin TBMM'de kabulüyle onaylanır. O yılın gerçekleşen sonuçları ise 2026 yılının ilk 6 ayı içinde Cumhurbaşkanınca kesin hesap kanunu teklifiyle TBMM'ye sunulur. Sayıştay da genel uygunluk bildirimini TBMM'ye sunar.
• Anayasa değişikliği usulü

  Teklif, TBMM üye tamsayısının en az üçte biriyle yazılı yapılır, iki kez görüşülür ve gizli oyla en az beşte üç çoğunlukla kabul edilir. Cumhurbaşkanı Meclise geri gönderebilir. Beşte üç ile üçte iki arası kabulde halkoylaması zorunludur; üçte iki ve üzeri kabulde Cumhurbaşkanı yayımlayabilir veya halkoylamasına sunabilir. İlk üç maddenin değiştirilmesi teklif dahi edilemez.

  Hukuk · Örnek: Genel Kurulda iki kez görüşülen bir Anayasa değişikliği teklifinin gizli oyla 360 milletvekilinin oyuyla kabul edilmesi, Cumhurbaşkanınca Meclise geri gönderilmemesi ve beşte üç ile üçte iki arasında kaldığı için halkoylamasına sunulması.
• Vesayet ve hiyerarşi

  Hiyerarşi, aynı kamu tüzel kişiliği içindeki ast üst ilişkisidir; kanunda yazılmasa da kendiliğinden vardır ve emir verme ile hem hukukilik hem yerindelik denetimini içerir. Vesayet ise merkezi idarenin yerinden yönetim kuruluşları üzerinde yalnız kanunla öngörülen hâllerde kullandığı istisnai ve sınırlı denetim yetkisidir; emir verme yetkisi içermez.

  Hukuk · Örnek: Bakanın kendi bakanlığı personeline emir vermesi hiyerarşidir. Valinin, belediye kararlarını kanuna uygunluk yönünden denetleyip hukuka aykırı bulduğunda idari yargıya başvurması vesayettir.
• Mahkûmun ikilemi

  Bireysel rasyonel davranışın kolektif olarak kötü sonuç doğurduğu, işbirliksiz bir oyundur. Tek dönemlik oyunda her iki oyuncu için baskın strateji itiraf etmektir. Karşılıklı itiraf hem baskın strateji dengesi hem Nash dengesidir, ancak Pareto etkin değildir. Çünkü ikisi de sussaydı daha hafif ceza alırlardı. Tekrarlanan oyunlarda ise işbirliği ortaya çıkabilir.

  İktisat · Örnek: İki suçlu ayrı sorgulandığında, her biri itiraf ederse ikisi de daha ağır ceza alır, oysa ikisi de susarsa daha hafif ceza alırdı. Oligopolde kartel üyelerinin anlaşmaya uymayıp üretimi artırması da aynı yapıdadır.
• Lorenz eğrisi

  Lorenz eğrisi, en yoksuldan en zengine sıralanmış nüfusun birikimli yüzdesine karşılık bu kesimlerin aldığı birikimli gelir yüzdesini gösteren eğridir. Eğri 45 derecelik tam eşitlik doğrusuna yaklaştıkça dağılım eşitleşir, uzaklaştıkça bozulur. Eşitlik doğrusu ile eğri arasındaki alanın, doğrunun altındaki üçgen alanına oranı Gini katsayısını verir.

  İktisat · Örnek: Bir ülkede en yoksul yüzde 20'lik kesimin toplam gelirden aldığı pay yüzde 8'den yüzde 5'e düşer ve bu gelir en zengin kesime aktarılırsa Lorenz eğrisi eşitlik doğrusundan uzaklaşır, Gini katsayısı yükselir.
• Gini katsayısı

  Gini katsayısı, Lorenz eğrisi ile tam eşitlik doğrusu (45 derece doğrusu) arasında kalan alanın, tam eşitlik doğrusunun altındaki üçgenin toplam alanına oranıdır. 0 ile 1 arasında değer alır; 0 tam eşitliği, 1 tam eşitsizliği gösterir. Lorenz eğrisi eşitlik doğrusundan uzaklaştıkça katsayı büyür ve gelir eşitsizliği artar.

  İktisat · Örnek: Lorenz eğrisi ile eşitlik doğrusu arasındaki alan 0,2 ve eşitlik doğrusunun altındaki toplam alan 0,5 ise Gini katsayısı 0,2 / 0,5 = 0,4 olur.
• Asimetrik bilgi

  Piyasa işleminde taraflardan birinin, işlemin konusu hakkında diğerinden daha fazla bilgiye sahip olması durumudur. İşlem öncesinde ters seçime, işlem sonrasında ahlaki tehlikeye yol açar. Kaynak dağılımında etkinsizlik yaratarak piyasa başarısızlığına neden olur.

  İktisat · Örnek: İkinci el araba piyasasında satıcı, aracın kusurlarını alıcıdan daha iyi bilir. Alıcı yalnızca ortalama kaliteye göre fiyat önerince kaliteli araç sahipleri piyasadan çekilir ve piyasada kusurlu araçlar kalır (Akerlof, limonlar piyasası, ters seçim). Sigorta yaptırdıktan sonra kişinin hasara karşı daha az özen göstermesi ise ahlaki tehlikeye örnektir.
• Özelleştirme

  Özelleştirme, kamuya ait iktisadi kuruluş, varlık ve hisselerin mülkiyetinin veya işletme hakkının satış, kiralama, işletme hakkı verilmesi, gelir ortaklığı gibi yöntemlerle özel sektöre devredilmesidir. Geniş anlamda deregülasyon ve hizmet satın alma uygulamalarını da kapsar. Türkiye'deki temel dayanağı 4046 sayılı Kanun'dur. Amaç verimlilik artışı ve kamu finansman yükünün azaltılmasıdır.

  Maliye · Örnek: Devlete ait bir fabrikanın özel şirkete satılması veya bir limanın işletme hakkının belirli bir süreyle özel şirkete verilmesi.
• Fonksiyonel sınıflandırma

  Kamu harcamalarının, harcamayı yapan kurumdan bağımsız olarak devletin yerine getirdiği işlevlere göre gruplandırılmasıdır. Türkiye'de analitik bütçe sınıflandırmasının bir boyutudur. Harcamalar savunma, kamu düzeni ve güvenlik, sağlık, eğitim, sosyal güvenlik gibi ana fonksiyonlara ayrılır. Harcamanın amacını gösterir.

  Maliye · Örnek: Milli Eğitim Bakanlığının okul giderleri ile üniversitelerin eğitim giderleri, farklı kurumlarca yapılsa da eğitim hizmetleri fonksiyonunda birlikte gösterilir.
• Çarpan

  Kamu harcamaları çarpanı, denge milli gelirindeki değişmenin kamu harcamasındaki değişmeye oranıdır ve k = ΔY/ΔG ile gösterilir. Vergisiz kapalı basit Keynesyen modelde k = 1/(1−c) olup 0<c<1 için birden büyüktür. Gelire bağlı vergi ve ithalat eklendiğinde k = 1/(1−c(1−t)+m) olur ve çarpan küçülür.

  Maliye · Örnek: Marjinal tüketim eğilimi 0,8 iken devlet 100 birimlik yol yapım harcaması yaparsa çarpan 1/(1−0,8) = 5 olur. Müteahhit gelirinin tüketime dönüşmesiyle diğer sektörler de canlanır ve denge milli geliri 500 birim artar.
• Otomatik istikrar sağlayıcılar

  Ekonomik dalgalanmalara karşı yeni bir karar veya ek müdahale gerektirmeden kendiliğinden devreye giren mali araçlardır. Başlıcaları artan oranlı gelir vergisi, işsizlik sigortası ödemeleri ve tarımsal destekleme alımlarıdır. Daralmada toplam talebi destekler, genişlemede frenler. Dalgalanmaların şiddetini azaltır ancak tamamen ortadan kaldıramaz.

  Maliye · Örnek: Ekonomi daralınca işsizlik maaşı ödemeleri artar ve artan oranlı gelir vergisi tahsilatı gelirlerden daha hızlı düşer. Genişleme döneminde ise vergi tahsilatı hızla artar ve işsizlik ödemeleri azalır.

Sık karıştırılanlar

• İşgücü ile İstihdam

  İşgücü, istihdam edilenlerle işsizlerin toplamıdır. İstihdam, çalışanların yanı sıra ilgili ölçütlere göre geçici olarak işbaşında bulunmayan çalışanları da kapsar.

  Akılda tut: İşgücü işsizi de sayar, istihdam saymaz.
• Meşru savunma ile Zorunluluk hali

  Meşru savunma (TCK m.25/1), kişinin kendisine veya başkasına ait bir hakka yönelik gerçekleşen, gerçekleşmesi ya da tekrarı muhakkak olan haksız bir saldırıyı defetmesidir. Savunma o anki hal ve koşullara göre saldırıyla orantılı olmalı ve kuvvet saldırana yönelir. Meşru savunma bir hukuka uygunluk sebebidir. Zorunluluk hali (TCK m.25/2), kişinin kendisine veya başkasına ait bir hakka yönelik olup bilerek neden olmadığı ağır ve muhakkak bir tehlikeden korunmasıdır. Bunun için tehlikeden başka suretle korunma olanağının bulunmaması ve tehlikenin ağırlığı ile konu ve kullanılan vasıta arasında orantı bulunması gerekir. Bu halde zarar kural olarak saldırgan olmayan üçüncü kişiye ya da onun hukuki değerine verilir. Zorunluluk hali kusurluluğu kaldıran bir hal olarak kabul edilir.

  Akılda tut: Meşru savunmada haksız saldırı vardır ve kuvvet saldırana yönelir. Zorunluluk halinde ağır ve muhakkak bir tehlike vardır, başka çıkış yolu yoktur ve zarar çoğunlukla masum üçüncü kişiye yönelir.
• Nominal GSYH ile Reel GSYH

  Nominal GSYH cari fiyatlarla hesaplanır ve fiyat artışlarını da içerir. Reel GSYH sabit bir baz yıl fiyatlarıyla hesaplanır, böylece yalnız üretim miktarındaki değişimi gösterir.

  Akılda tut: Nominal şişer, reel üretir.
• Vergi amortismanı ile Vergi kapitalizasyonu

  Vergi amortismanı, gelir getiren, dayanıklı ve arzı esnek olmayan bir varlığa (toprak, bina gibi) yeni vergi konulması veya mevcut verginin artırılması sonucunda, beklenen net gelirin bugünkü değerinin azalması nedeniyle varlığın sermaye değerinin düşmesidir. Vergi kapitalizasyonu ise aynı nitelikteki varlıktaki verginin kaldırılması veya azaltılması sonucunda varlığın sermaye değerinin yükselmesidir. Her iki durumda da vergi yükü veya avantajı, vergi değişikliği anında varlığın sahibi olan kişiye bir defada yansır. Varlığı sonradan satın alan kişi, vergiyi fiyata indirgenmiş olarak ödediği için ek bir yük taşımaz veya ek bir kazanç sağlamaz.

  Akılda tut: İkisi de servete, yani sermaye değerine yansır: vergi artarsa değer düşer (amortisman), vergi azalırsa değer yükselir (kapitalizasyon). Yük veya kazanç değişiklik anındaki sahipte kalır.