GUY'un dört dersinden örnek kartlar; derslerin tam kart setleri uygulamada.
- Sosyal hukuk devleti
Kişilerin insan onuruna yaraşır asgari yaşam düzeyine ulaşmasını sağlamayı ve güçsüzleri güçlüler karşısında korumayı amaçlayan devlettir. Bu devlet, bu amaçları gerçekleştirirken hukuk kurallarıyla bağlıdır. 1982 Anayasası m.2'de Cumhuriyetin nitelikleri arasında sayılır ve m.5'teki temel amaç ve görevlerle somutlaşır. Yalnızca düzen bekçiliği yapan jandarma devletten ayrılır.
Hukuk · Örnek: Anayasa m.55 uyarınca çalışanların geçim şartlarını gözeten asgari ücret belirlenir. Ayrıca sosyal yardım düzenlemeleriyle dar gelirli kesim korunur.
- Ölçülülük
Anayasa m.13'te temel hak ve hürriyetlerin sınırlanmasında uyulması gereken ilkelerden biridir. Sınırlamada kullanılan aracın amaca elverişli, gerekli ve orantılı olmasını arar. Amaç ile araç arasında makul denge kurar ve sınırlamanın gereğinden fazla genişlemesini engeller.
Hukuk · Örnek: Toplantıyı tümüyle yasaklamak yerine güzergah değişikliğiyle yetinilmesi.
- Olağanüstü hal
Anayasa m.119 uyarınca savaş, seferberlik, ayaklanma, Cumhuriyete karşı kalkışma, yaygın şiddet olayları, tabii afet, tehlikeli salgın hastalık veya ağır ekonomik bunalım hâllerinde Cumhurbaşkanınca en çok altı ay için ilan edilen ve TBMM onayına tabi olan geçici rejimdir. Temel haklar m.15 sınırları içinde kısmen veya tamamen durdurulabilir. Uzatmalar en çok dört aydır; savaşta bu sınır aranmaz.
Hukuk · Örnek: 2023 Kahramanmaraş depremleri sonrası etkilenen 10 ilde üç ay süreyle olağanüstü hal ilan edilmesi.
- Kişi dokunulmazlığı
1982 Anayasası md. 17'ye göre herkes yaşama, maddi ve manevi varlığını koruma ve geliştirme hakkına sahiptir. Tıbbi zorunluluklar ve kanunda yazılı hâller dışında vücut bütünlüğüne dokunulamaz, rıza dışı bilimsel veya tıbbi deney yapılamaz. İşkence ve eziyet kesin yasaktır. Meşru müdafaa gibi kanunda sayılan zorunlu hâllerde silah kullanımı sonucu ölüm, bu hakkın ihlali sayılmaz.
Hukuk · Örnek: Kişinin rızası olmadan bedeni üzerinde bilimsel deney yapılamaması.
- Net ürün
Net ürün, fizyokratlara göre tarımsal üretimde doğanın katkısıyla ortaya çıkan ve üretim maliyetlerini aşan artıktır. Yalnız tarımda oluştuğu kabul edildiğinden sanayi ve ticaret kısır sayılır. Net ürün rant olarak toprak sahiplerine geçer. Bu nedenle fizyokratlar yalnız topraktan alınan tek vergiyi önermiştir. Kavram, Quesnay'in Ekonomik Tablo'sunun temelidir.
İktisat · Örnek: Çiftçinin hasattan elde ettiği üründen tohum ve emek giderleri düşüldükten sonra kalan ve toprak sahibine rant olarak ödenen fazla.
- Emek değer teorisi
Emek değer teorisi, bir malın değerinin onu üretmek için harcanan emek miktarıyla belirlendiğini savunan klasik iktisat yaklaşımıdır. Adam Smith ve David Ricardo tarafından geliştirilmiş, Karl Marx tarafından artı değer kavramıyla sürdürülmüştür. Marx'ta ölçüt bireysel değil toplumsal olarak gerekli emek süresidir; daha fazla emek harcanması tek başına daha yüksek değer anlamına gelmez.
İktisat · Örnek: Bir üretici aynı mal için toplumsal olarak gerekli süreden fazla emek harcasa da malın değeri toplumsal olarak gerekli emek süresine göre belirlenir.
- Artı değer
Marx'a göre işçinin yarattığı değerin, aldığı ücreti aşan ve kapitalistçe el konulan kısmı. Ayırt edici özelliği, sömürü ilişkisini açıklamasıdır.
İktisat · Örnek: İşçinin vardiya boyunca ürettiği değer, kendisine ödenen ücretten fazladır; fark artı değerdir.
- Marjinalist devrim
1870'lerde Jevons, Menger ve Walras'ın birbirinden bağımsız geliştirdiği bu yaklaşım, değeri emekten değil son birimin sağladığı öznel faydadan, yani marjinal faydadan türetir. Ayırt edici özellikleri marjinal fayda ve azalan marjinal fayda kavramlarını öne çıkarması ve analizi marjinal düşünceye dayandırmasıdır. Neoklasik iktisadın temelini oluşturur.
İktisat · Örnek: Su bolken son bardağın faydası düşük, elmas kıtken yüksektir; bu nedenle elmasın fiyatı sudan yüksektir (su-elmas paradoksunun çözümü).
- Kamusal mal
Samuelson'a göre tüketiminde rekabetin ve dışlamanın bulunmadığı maldır; bir bireyin tüketimi diğerlerinin tüketimini azaltmaz ve ödeme yapmayan kişi tüketimden dışlanamaz.
Maliye · Örnek: Ulusal savunma ve diplomasi hizmetleri bu özellikleri taşır.
- Pigou vergisi
Negatif dışsallığı içselleştirmek için toplumsal optimum üretim düzeyindeki marjinal dış maliyete eşit tutarda konulan düzeltici vergidir. Özel marjinal maliyeti sosyal marjinal maliyete eşitleyerek aşırı üretimi optimum düzeye indirir. Pozitif dışsallıklarda aynı yaklaşımla Pigou sübvansiyonu uygulanır.
Maliye · Örnek: Fabrikanın her birim kirli atığına, o atığın topluma verdiği marjinal zarar kadar emisyon vergisi konulması üretimi toplumsal optimum miktara düşürür.
- Medyan seçmen teorisi
Tercihler tek zirveli olduğunda çoğunluk oylamasıyla seçilen sonucun medyan seçmenin tercihine denk geldiğini söyler; kamu harcaması düzeyi bu seçmenin talebine göre belirlenir.
Maliye · Örnek: Okul bütçesine ilişkin oylamada seçmenlerin ortancasının istediği harcama düzeyi kazanır.
- Niskanen ve bürokrasi
Bürokratların bütçelerini ve kurumlarının büyüklüğünü maksimize etmeye çalıştığını ileri sürer; denetleyiciye göre daha fazla bilgiye sahip olmaları kamu harcamalarını şişirir.
Maliye · Örnek: Kurumun her yıl gerekçesini genişleterek daha yüksek ödenek talep etmesi.
- İhtiyatlılık
İşletmenin karşılaşabileceği risklere karşı temkinli davranmasını öngören temel muhasebe kavramıdır. Muhtemel gider ve zararlar için karşılık ayrılır, muhtemel gelir ve kârlar ise kayda alınmaz. Bu kavram gizli yedekler oluşturulması veya gereğinden fazla karşılık ayrılması için gerekçe olarak kullanılamaz.
Muhasebe · Örnek: Devam eden bir davayı kaybetme olasılığı varsa tahmini tutar kadar karşılık ayrılır. Davayı kazanma beklentisi varsa gelir yazılmaz. Ancak tahmini tutarın üzerinde karşılık ayrılamaz.
- Mizan türleri
Mizan, büyük defter hesaplarının borç ve alacak toplamları ile kalanlarını gösteren tablodur. Aylık mizan her ay sonunda düzenlenir. Genel geçici mizan dönem sonunda envanter işlemlerinden önce düzenlenir. Kesin mizan ise envanter ve dönem sonu düzeltme kayıtlarından sonra, kapanış kayıtlarından önce düzenlenir. Mizanlar toplamlar ve kalanlar biçiminde hazırlanır.
Muhasebe · Örnek: Bir işletme dönem sonu düzeltmelerinden sonra, kapanış kayıtlarını yapmadan önce kesin mizanı düzenler. Bu mizanda kalanı sıfır olan hesaplar da dâhil olmak üzere işlem görmüş tüm hesapların borç ve alacak toplamları ile kalanları yer alır.
- Hesap grupları
Tekdüzen Hesap Planı'nda hesaplar sınıf (tek haneli), grup (iki haneli) ve ana hesap (üç haneli) düzeyinde kodlanır. Sınıflar şunlardır: 1 Dönen Varlıklar, 2 Duran Varlıklar, 3 Kısa Vadeli Yabancı Kaynaklar, 4 Uzun Vadeli Yabancı Kaynaklar, 5 Öz Kaynaklar, 6 Gelir Tablosu Hesapları, 7 Maliyet Hesapları, 8 Serbest, 9 Nazım Hesaplar.
Muhasebe · Örnek: 100 Kasa hesabı, 1 Dönen Varlıklar sınıfının 10 Hazır Değerler grubunda yer alır.
- Ticari defterlerin saklanması
Tacir, ticari defterleri, envanterleri, bilançoları, ticari mektupları ve diğer belgeleri 6102 sayılı TTK md. 82 uyarınca 10 yıl saklamakla yükümlüdür; süre, kaydın yapıldığı veya belgenin oluştuğu takvim yılının sonundan başlar. 213 sayılı VUK md. 253 ise vergi yönünden, ilgili olduğu yılı izleyen takvim yılı başından itibaren 5 yıllık saklama öngörür.
Muhasebe · Örnek: 2024 yılına ait yevmiye defteri ve faturalar, TTK'ya göre 2034 yılı sonuna kadar saklanır. VUK'a göre ise 2025 yılı başından itibaren 5 yıl, yani 2029 yılı sonuna kadar vergi incelemesinde ibraz edilmek üzere saklanır.
- İptal davası ile Tam yargı davası
İptal davası, yetki, şekil, sebep, konu veya maksat yönlerinden hukuka aykırı olan idari işlemin kaldırılmasını amaçlar. Menfaati ihlal edilen herkes açabilir ve yalnız idari işlemlere karşı açılır, eylemlere karşı açılamaz. Tam yargı davası ise idari işlem veya eylemden doğan zararın tazminini amaçlar. Kişisel hakları doğrudan zarar görenler tarafından açılır.
Akılda tut: İptal işlemi siler, menfaat yeter. Tam yargı zararı ödetir, hak ihlali gerekir. Eylem varsa yalnız tam yargı açılır.
- Tam rekabet ile Tam monopol
Tam rekabette firma fiyat alıcıdır ve marjinal gelir fiyata eşittir. Tam monopolde firma fiyat yapıcıdır, marjinal gelir fiyattan küçüktür ve piyasaya giriş engellenmiştir.
Akılda tut: Rekabette fiyat verilir, monopolda fiyat kurulur.
- Vergi ziyaı ile Vergi cezası
VUK m.341'e göre vergi ziyaı, mükellefin veya sorumlunun vergilendirmeyle ilgili ödevlerini zamanında ya da tam yerine getirmemesi nedeniyle verginin zamanında tahakkuk ettirilmemesi veya eksik tahakkuk ettirilmesidir; haksız vergi iadesi de vergi ziyaı sayılır. Vergi ziyaı bir yaptırım değil, kamu adına doğan vergi kaybıdır. Vergi cezası ise VUK m.331 ve devamında düzenlenen idari para cezasıdır. Başlıca türleri şunlardır: vergi ziyaı cezası (m.344), usulsüzlük cezası (m.351-352) ve özel usulsüzlük cezası (m.353). Vergi ziyaı cezası, kural olarak ziyaa uğratılan verginin bir katıdır. Ziyaa VUK m.359'daki kaçakçılık fiilleriyle sebebiyet verilirse ceza üç kat olarak uygulanır. Usulsüzlük cezası ise vergi kaybı aranmaksızın şekle ve usule ilişkin ödevlerin ihlali hâlinde kesilir.
Akılda tut: Ziyaı sebep, ceza sonuçtur: önce vergi kaybı (ziyaı) doğar, buna vergi ziyaı cezası bağlanır. Usulsüzlük cezası için vergi ziyaı şart değildir.
- Sermaye ile Özkaynak
Sermaye, ortakların taahhüt ettiği ve ticaret siciline tescil edilmiş tutardır; sermaye artırımı veya azaltımıyla değişebilir. Bilançoda 500 Sermaye hesabından 501 Ödenmemiş Sermaye (-) düşülerek 50 Ödenmiş Sermaye grubunda gösterilir. Özkaynak ise işletmenin varlıklarından yabancı kaynaklar düşüldükten sonra kalan tutardır (Varlıklar - Yabancı Kaynaklar). Ödenmiş sermaye, sermaye yedekleri (52), kâr yedekleri (54), geçmiş yıllar kârları (57), geçmiş yıllar zararları (58, eksi) ve dönem net kârı veya zararından (59) oluşur.
Akılda tut: Sermaye, özkaynağın yalnızca bir parçasıdır. Özkaynak; kâr, zarar ve yedeklerle sürekli değişir, sermaye ise yalnız resmî artırım veya azaltım kararıyla değişir. Zarar eden bir işletmede özkaynak sermayenin altına düşebilir.
