KPSS A Grubu SPK Uzman Yardımcılığı

Kavram kartları

Bu yolun ana derslerinden kavram kartları. Her dersin kendi sayfasında ayrı kartlar var; hepsi pakette.

• Azalan verimler

  Diğer girdiler sabitken bir girdinin miktarı artırıldığında, bir noktadan sonra marjinal ürünün azalmasıdır. Kısa dönemde geçerlidir.

  İktisat · Örnek: Bir tarlaya daha fazla işçi eklenmesiyle her yeni işçinin ek katkısının düşmesi.
• Ölçeğe göre getiri

  Tüm girdiler aynı oranda artırıldığında üretim miktarının nasıl değiştiğini gösterir ve uzun dönem analizidir. Üretim girdilerden daha yüksek oranda artarsa ölçeğe göre artan getiri vardır. Aynı oranda artarsa sabit getiri, daha düşük oranda artarsa azalan getiri vardır.

  İktisat · Örnek: Emek ve sermaye iki katına çıkarıldığında üretim 100 birimden 250 birime yükselirse ölçeğe göre artan getiri vardır. Üretim 200 birime çıkarsa sabit getiri, 150 birime çıkarsa azalan getiri vardır.
• Doğal tekel

  Ölçek ekonomileri nedeniyle tek bir firmanın piyasaya hizmet etmesinin daha düşük maliyetli olduğu durumdur. Genellikle altyapı hizmetlerinde görülür.

  İktisat · Örnek: Elektrik dağıtımında tek bir şebekenin birden fazla firmaya göre daha verimli olması.
• Cournot modeli

  Oligopolde firmaların aynı anda miktar belirleyerek rekabet ettiği modeldir. Her firma rakibinin üretim miktarını veri alır.

  İktisat · Örnek: İki firmanın birbirinin üretim kararını tahmin ederek kendi üretim miktarını seçmesi.
• Meclis soruşturması

  Meclis soruşturması, TBMM üye tamsayısının salt çoğunluğunun önergesiyle başlatılan bir denetim yoludur. Cumhurbaşkanı için herhangi bir suç iddiasıyla açılır (Anayasa m.105). Cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanlar için yalnız görevle ilgili suç iddiasıyla açılır (m.106). Her iki durumda açılma kararı üye tamsayısının beşte üçünün gizli oyuyla, Yüce Divana sevk ise üçte iki gizli oyla verilir.

  Hukuk · Örnek: Bir bakan hakkında görevle ilgili suç iddiasıyla soruşturma açılması kararı verilir. Bunun üzerine kurulan 15 kişilik soruşturma komisyonu iddiayı inceler ve Genel Kurula rapor sunar.
• Cumhurbaşkanlığı kararnamesi

  Cumhurbaşkanlığı kararnamesi, Cumhurbaşkanının yürütme yetkisine ilişkin konularda çıkardığı düzenleyici işlemdir. Olağan dönemde temel haklar, kişi hakları ve ödevleri, siyasi haklar ve ödevler ile kanuna ayrılmış ve kanunda açıkça düzenlenmiş konular bununla düzenlenemez. Sosyal ve ekonomik haklar düzenlenebilir. Kanunla çatışmada kanun uygulanır; TBMM aynı konuda kanun çıkarırsa kararname hükümsüz kalır.

  Hukuk · Örnek: Bakanlıkların teşkilat yapısının Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle düzenlenmesi.
• Kamu tüzel kişiliği

  Türkiye Cumhuriyeti Anayasası'nın 123. maddesine göre kamu tüzel kişiliği ancak kanunla veya Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle kurulur. Devletin kendisi asli kamu tüzel kişisidir. Belediye, il özel idaresi, üniversite ve kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları gibi yerinden yönetim kuruluşları ise devletten ayrı tüzel kişiliğe, bütçeye ve karar organlarına sahiptir.

  Hukuk · Örnek: Belediyenin kendi bütçesi ve karar organıyla ayrı bir tüzel kişi olarak işlem yapması.
• Bireysel başvuru

  Kamu gücünün işlem, eylem veya ihmali nedeniyle, Anayasada güvence altına alınmış temel hak ve özgürlüklerinden Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ve Türkiye'nin taraf olduğu ek protokolleri kapsamındaki birinin ihlal edildiğini ileri süren kişinin, idari ve yargısal yolları tükettikten sonra otuz gün içinde Anayasa Mahkemesine yaptığı olağanüstü başvuru yoludur.

  Hukuk · Örnek: İfade özgürlüğünün mahkeme kararıyla ihlal edildiğini ileri süren kişinin, temyiz yolunu tükettikten sonra kesin kararın öğrenilmesinden itibaren otuz gün içinde Anayasa Mahkemesine başvurması.
• Adam Smith'in vergileme ilkeleri

  Adalet, belirlilik, ödeme kolaylığı ve düşük tahsil maliyeti ilkelerini sıralar; verginin kişilerin gücüne göre, önceden bilinebilir ve ekonomik biçimde alınmasını amaçlar.

  Maliye · Örnek: Vergi tutarının ve ödeme zamanının kanunda açıkça belirlenmiş olması belirlilik ilkesine uyar.
• Gelir üzerinden vergiler

  Kişi veya kurumların elde ettiği gelir üzerinden alınan vergilerdir. Gelir vergisi ve kurumlar vergisi bu grupta yer alır. Verginin konusu gelirdir, servet veya harcama değildir.

  Maliye · Örnek: Bir çalışanın maaşından kesilen gelir vergisi.
• Harcama üzerinden vergiler

  Mal ve hizmet alımları ile belirli işlemler sırasında yapılan harcamalar üzerinden alınan, genellikle dolaylı nitelikteki vergilerdir. Türk vergi sisteminde katma değer vergisi, özel tüketim vergisi, banka ve sigorta muameleleri vergisi, damga vergisi, harçlar, gümrük vergisi, özel iletişim vergisi ve şans oyunları vergisi bu gruptadır. Gelir veya servet değil, harcama vergilendirilir.

  Maliye · Örnek: Marketten alınan üründe KDV ödenmesi; kira sözleşmesinde damga vergisi ödenmesi.
• KİT

  233 sayılı KHK m.2'ye göre KİT, iktisadi devlet teşekkülü ile kamu iktisadi kuruluşunun ortak adıdır ve sermayelerinin tamamı devlete aittir. İDT, iktisadi alanda ticari esaslara göre faaliyet gösterir. KİK ise tekel niteliğindeki ya da kamu hizmeti niteliği ağır basan mal ve hizmetleri üretir. Bağlı ortaklıklar KİT sayılmaz.

  Maliye · Örnek: Toprak Mahsulleri Ofisi (TMO) bir iktisadi devlet teşekkülüdür. Türkiye Cumhuriyeti Devlet Demiryolları (TCDD) bir kamu iktisadi kuruluşudur.
• Genel yönetim

  5018 sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu md.3'e göre genel yönetim, merkezi yönetim kapsamındaki kamu idareleri (genel bütçeli, özel bütçeli idareler ile düzenleyici ve denetleyici kurumlar), sosyal güvenlik kurumları ve mahalli idarelerden oluşur. Bu idarelerin mali işlemleri, ortak hesap planına dayanan genel yönetim muhasebe sistemiyle kayda alınır ve raporlanır.

  Muhasebe · Örnek: Bir bakanlık ile bir belediyenin mali işlemlerinin genel yönetim hesap planındaki ortak hesap kodlarıyla kaydedilmesi ve konsolide edilebilmesi.
• Gelir tablosu

  Gelir tablosu, işletmenin belirli bir hesap dönemindeki gelirlerini, giderlerini, maliyetlerini ve bunların sonucunda oluşan dönem net kârını veya zararını gösteren temel mali tablodur. Bilanço belirli bir andaki durumu gösterirken gelir tablosu bir dönemin faaliyet sonucunu yansıtır ve bu nedenle dinamik bir tablodur.

  Muhasebe · Örnek: Bir perakende işletmesi 1 Ocak ile 31 Aralık arasındaki yıllık satış gelirlerinden satış maliyetini düşerek brüt satış kârını bulur. Ardından faaliyet giderlerini ve diğer gelir ile giderleri dikkate alarak dönem net kârını gelir tablosunda gösterir.
• Dikey analiz

  Mali tablodaki her kalemin aynı tablodaki bir toplam kaleme (örneğin aktif toplamı veya net satışlar) oranlanarak yüzde olarak ifade edilmesi.

  Muhasebe · Örnek: Bilançoda stokların aktif toplamına oranının yüzde olarak hesaplanması.
• Cari oran

  Dönen varlıkların kısa vadeli yabancı kaynaklara bölünmesiyle hesaplanan, işletmenin kısa vadeli borç ödeme gücünü gösteren likidite oranı.

  Muhasebe · Örnek: Kısa vadeli borçlarını ödemekte zorlanan bir işletmenin cari oranının düşük çıkması.

Sık karıştırılanlar

• GSYH ile GSMH

  GSYH, yerli ya da yabancı kim üretirse üretsin, ülkenin ekonomik sınırları içinde belirli bir dönemde üretilen nihai mal ve hizmetlerin piyasa değerini ölçer. GSMH, GSYH'ye yerleşiklerin yurt dışından elde ettiği birincil gelirlerin eklenmesi ve yerleşik olmayanlara yurt dışına ödenen birincil gelirlerin çıkarılmasıyla bulunur. Yani GSMH = GSYH + yurt dışı net faktör (birincil) gelir. Ölçüt vatandaşlık değil ekonomik yerleşikliktir; güncel ulusal hesaplarda bu büyüklük GSMG (Gayri Safi Milli Gelir) olarak da anılır.

  Akılda tut: Sınır mı yerleşiklik mi sorusu GSYH ile GSMH ayrımıdır: sınır içi üretim GSYH, yerleşiklerin elde ettiği gelir GSMH'dir. Yurt dışı net faktör geliri pozitifse GSMH, GSYH'den büyüktür.
• Teşebbüs ile Hazırlık hareketi

  Teşebbüste fail, işlemeyi kastettiği suçu elverişli hareketlerle doğrudan doğruya icraya başlamış, ancak elinde olmayan nedenlerle tamamlayamamıştır ve cezası indirilerek sorumlu tutulur (TCK m.35). Hazırlık hareketleri ise icraya başlama sayılmayan ön aşamadır ve kural olarak cezalandırılmaz. Kanun bir hazırlık hareketini bağımsız suç olarak tanımlamışsa ceza verilir (örneğin TCK m.316, suç işlemek için anlaşma). Fail icraya başladıktan sonra kendi isteğiyle vazgeçerse gönüllü vazgeçme hükümleri uygulanır (TCK m.36).

  Akılda tut: Elverişli hareketle doğrudan icraya geçildi ve suç elde olmayan nedenle tamamlanamadıysa teşebbüs vardır. Hazırlıkta kalındıysa kural olarak ceza yoktur, ancak kanun o hareketi ayrı suç saymışsa ceza vardır.
• Vergi yansıması ile Vergi yükü

  Vergi yansıması, kanunen vergiyi ödemekle yükümlü kişinin (mükellef) vergiyi fiyat mekanizması yoluyla başkalarına aktarması sürecidir. İleri yansıma alıcıya fiyat artışıyla, geri yansıma satıcıya veya üretim faktörlerine fiyat düşüşüyle, yan yansıma ise vergilendirilen maldan başka mallara aktarma biçiminde gerçekleşir. Vergi yükü, verginin kişi üzerinde yarattığı ekonomik ağırlıktır. Yasal yük kanunen mükellefe düşer, fiili (nihai) yük ise yansıma sonunda vergiyi gerçekten taşıyan vergi yüklenicisi (vergi taşıyıcısı) üzerinde kalır. Yansıma yoksa mükellef ile yüklenici aynı kişidir.

  Akılda tut: Yansıma süreçtir (aktarma), yük sonuçtur (katlanma). Mükellef yasal yükü, yüklenici fiili yükü taşır; ileri yansıma tüketiciye, geri yansıma üreticiye doğrudur.
• FIFO ile Ağırlıklı Ortalama Maliyet

  FIFO (ilk giren ilk çıkar) en eski partilerin önce satıldığını varsayar; satılan malın maliyetini eski fiyatlarla, kalan stoğu ise son alış fiyatlarıyla değerler. Ağırlıklı ortalama yöntem, dönem başı stok ve dönem içi alışların toplam maliyetini toplam miktara bölerek tek bir ortalama birim maliyet bulur ve bu birim maliyeti hem satışlara hem kalan stoğa uygular. Ortalamanın her alıştan sonra yeniden hesaplanan biçimine hareketli ortalama denir. Fiyatların arttığı dönemde FIFO daha düşük satılan malın maliyeti, daha yüksek dönem sonu stok ve daha yüksek kâr verir. Ortalama yöntemde bu tutarlar FIFO ile LIFO arasında kalır.

  Akılda tut: FIFO ilk girene ilk çıkar der, ortalama tek fiyatta buluşur. Fiyat artarken FIFO'da stok ve kâr yüksek, maliyet düşük olur.