KPSS A Grubu Ticaret Müfettiş Yardımcılığı

Kavram kartları

Bu yolun ana derslerinden kavram kartları. Her dersin kendi sayfasında ayrı kartlar var; hepsi pakette.

• Sosyal sigorta

  Sosyal sigorta, primlerle finanse edilen bir sosyal güvenlik yöntemidir. Bu sistem iş kazası, meslek hastalığı, hastalık, analık, malullük, yaşlılık ve ölüm risklerine karşı gelir ve hizmet güvencesi sağlar. 5510 sayılı Kanunla düzenlenir. Katılım kural olarak zorunludur; isteğe bağlı sigorta bunun istisnasıdır.

  Maliye · Örnek: Hizmet akdiyle çalışan 4/a kapsamındaki bir işçi düşünelim. İşçi ve işvereni prim öder, işçi gerekli prim gün sayısını ve yaşı doldurunca yaşlılık aylığı almaya hak kazanır.
• Sosyal yardım

  Muhtaç durumdaki bireylere devlet tarafından karşılıksız yapılan nakdi veya ayni ödemelerdir. Prim ödeme şartı yoktur. Sosyal sigortadan farklı olarak hak ediş değil, ihtiyaç temellidir.

  Maliye · Örnek: Yaşlılık aylığı bağlanmayan muhtaç yaşlıya yapılan aylık ödeme.
• Harcama yetkilisi

  5018 sayılı Kanun'un 31. maddesine göre harcama yetkilisi, bütçeyle ödenek tahsis edilen her bir harcama biriminin en üst yöneticisidir; kanundaki özel düzenlemeler saklıdır. Harcama yetkisi kısmen veya tamamen yardımcılara ya da hiyerarşik alt kademe yöneticilerine devredilebilir. 32. maddeye göre harcama yetkilisi, harcama talimatlarının bütçe ve mevzuata uygunluğundan sorumludur.

  Maliye · Örnek: Bir bakanlıkta bütçeyle ödenek tahsis edilen genel müdürlüğün genel müdürü, o harcama biriminin harcama yetkilisidir ve bu yetkisini genel müdür yardımcısına devredebilir.
• Ödenek

  Ödenek, bütçelerde belirli bir dönemde gerçekleştirilecek hizmetler için tahsis edilen ve harcama yetkisi veren tutardır. Ödenek üstü harcama yapılamaz. Bütçede kullanılmayan ödenekler yıl sonunda iptal edilir; kanunlardaki özel hükümlerle devrine izin verilenler saklıdır. İptal, ödeneğin genel bütçeye gelir kaydedilmesi anlamına gelmez.

  Maliye · Örnek: Sağlık Bakanlığı bütçesindeki ilaç alım ödeneği, bakanlığa o yıl bu tutara kadar harcama yapma yetkisi verir; kullanılmayan kısım, devrine izin veren özel bir hüküm yoksa yıl sonunda iptal edilir.
• Ahlaki risk

  Ahlaki risk, asimetrik bilgi ortamında sözleşme yapıldıktan sonra ortaya çıkan bir sorundur. Davranışı karşı tarafça gözlenemeyen taraf, riskin maliyetini diğer taraf üstlendiği için daha az özen gösterir veya daha riskli davranır. Sigorta, kredi, mevduat güvencesi ve vekil-asil ilişkilerinde görülür. Sözleşme öncesindeki gizli bilgiye dayanan ters seçimden farklıdır.

  İktisat · Örnek: Kasko sigortası yaptıran sürücünün, sigorta öncesine göre daha dikkatsiz araç kullanması; mevduatı devlet güvencesinde olan bankanın daha riskli kredi vermesi.
• GSMH

  GSMH, bir ülkenin yerleşiklerine ait üretim faktörleriyle belirli bir dönemde, yurt içinde veya yurt dışında üretilen nihai mal ve hizmetlerin piyasa değeridir. GSYH'ye yerleşiklerin yurt dışından elde ettiği faktör gelirleri eklenir, yerleşik olmayanlara ödenen faktör gelirleri çıkarılır. Esas ölçüt vatandaşlık değil yerleşikliktir.

  İktisat · Örnek: Türkiye'de yerleşik olup geçici olarak yurt dışında çalışan bir kişinin dışarıdan elde ettiği ücret Türkiye'nin GSMH'sine dahil edilir. Almanya'da yerleşik hâle gelmiş bir Türk vatandaşının ücreti ise Türkiye'nin GSMH'sine değil Almanya'nınkine girer.
• Say yasası

  Jean Baptiste Say'e ait, klasik iktisatta her arzın kendi talebini yarattığını savunan görüştür. Üretim gelir yaratır, gelir harcanır; tasarruf edilen kısım faiz mekanizmasıyla yatırıma dönüşür. Para yalnızca değişim aracı olduğundan genel aşırı üretim olmaz ve ekonomi tam istihdamda dengeye gelir. Keynes bu yasayı eleştirmiştir.

  İktisat · Örnek: Bir firma mal üretirken çalışanlara ücret öder; çalışanlar ücretin bir kısmını tüketime harcar, kalan tasarruf faiz aracılığıyla başka firmaların yatırımına aktarılır ve üretilen malların tamamına talep oluşur.
• Doğal işsizlik oranı

  Ekonominin tam istihdam düzeyinde bile var olan, friksiyonel ve yapısal işsizlikten oluşan işsizlik oranı. Konjonktürel işsizliği içermez.

  İktisat · Örnek: İş arayan yeni mezunlar ve teknolojik değişim nedeniyle işini kaybedenler doğal işsizlik oranına katkı yapar.
• Düzenleyici işlem

  Kanunlara ve Cumhurbaşkanlığı kararnamelerine dayanan, onlara aykırı olamayan, genel, soyut, objektif ve sürekli kurallar koyan, muhatabı belirli olmayan idari işlemlerdir. Başlıcaları yönetmelik, tebliğ ve genelgedir. Denetimi idari yargıda yapılır; Cumhurbaşkanlığı ve bakanlıklarca çıkarılan, ülke çapında uygulanacak düzenleyici işlemlerde ilk derece mahkemesi Danıştaydır.

  Hukuk · Örnek: Bir bakanlığın ülke çapında uygulanacak bir yönetmelikle hizmetin yürütülmesine ilişkin genel ve kişileri belirsiz kurallar koyması; bu yönetmeliğe karşı iptal davasının ilk derece olarak Danıştayda açılması.
• İdari işlemin geri alınması

  İdarenin hukuka aykırı işlemini geçmişe etkili olarak ortadan kaldırmasıdır. Hak doğurucu işlemler kural olarak dava açma süresi içinde geri alınabilir. İlgilinin hile veya yanıltmasıyla tesis edilen işlemler, yoklukla malul işlemler ve açık hata içeren işlemler süreye bağlı olmaksızın geri alınabilir. Hukuka uygun işlemler kural olarak geri alınamaz.

  Hukuk · Örnek: İlgilinin sahte belgesiyle bağlanan bir yardımın, dava açma süresi geçmiş olsa bile idarece geri alınması.
• Açık ihale usulü

  4734 sayılı Kamu İhale Kanunu md. 19'a göre açık ihale usulü, bütün isteklilerin teklif verebildiği usuldür. Kanunun 5. maddesine göre belli istekliler arasında ihale usulüyle birlikte temel ihale usullerinden biridir.

  Hukuk · Örnek: Bir belediyenin okul binası yapım işini ilan ederek, ön yeterlik aranmaksızın bütün isteklilerin teklif verebildiği açık ihale usulüyle ihale etmesi.
• Pazarlık usulü

  4734 sayılı Kamu İhale Kanunu md. 21'de sınırlı sayılan hâllerde uygulanan istisnai ihale usulüdür. Başlıca hâller: ihalede teklif çıkmaması, doğal afet ve ani olaylarda ivedilik, savunma ve güvenlik gereği, araştırma geliştirme işleri, karmaşık işler ve yaklaşık maliyeti kanundaki parasal limiti aşmayan mal, hizmet alımları ile yapım işleri. İşin teknik detayları ve fiyat isteklilerle görüşülerek belirlenir.

  Hukuk · Örnek: Deprem sonrası hasar gören okul binasının acil onarımının, ilan yapılmaksızın en az üç istekli davet edilerek pazarlık usulüyle ihale edilmesi.
• Genel üretim giderleri

  Direkt ilk madde ve direkt işçilik dışında kalan, üretimle ilgili olmakla birlikte ürünle doğrudan izlenemeyen giderlerdir. Bu yüzden dağıtım anahtarları kullanılarak ürünlere yüklenir.

  Muhasebe · Örnek: Fabrika elektriği, üretim binasının amortismanı ve makine bakım gideri genel üretim gideridir; dağıtımda makine saati gibi bir anahtar kullanılır.
• Sipariş ve safha maliyeti

  Sipariş maliyeti her işi ayrı maliyet birimi sayıp giderleri o siparişte toplar; safha maliyeti ise sürekli ve homojen üretimde giderleri dönem boyunca safhalara yükleyip ortalama birim maliyet hesaplar.

  Muhasebe · Örnek: Özel yat imalatı sipariş maliyetiyle, çimento üretimi safha maliyetiyle izlenir.
• Maliyet-hacim-kâr analizi

  Maliyet, satış hacmi ve kâr arasındaki ilişkiyi inceleyerek farklı hacim ve fiyat varsayımlarının kâra etkisini ölçen yönetim aracıdır. Sabit ve değişken gider ayrımına dayanır.

  Muhasebe · Örnek: Yönetici, satış hacmini artırmanın mı yoksa birim fiyatı yükseltmenin mi kârı daha çok artıracağını bu analizle karşılaştırır.
• Bağımsız denetim

  İşletmeden bağımsız, yetkili denetçilerce yürütülen ve finansal tabloların mevzuata ve standartlara uygunluğu hakkında görüş bildiren dış denetimdir. Amacı tablolara güvenilirlik kazandırmaktır.

  Muhasebe · Örnek: Bir anonim şirketin yıllık finansal tabloları bağımsız denetim kuruluşunca incelenip denetim raporuna bağlanır.

Sık karıştırılanlar

• Transfer harcaması ile Reel harcama

  Reel harcamalar, devletin karşılığında mal veya hizmet satın aldığı harcamalardır. Cari harcamaları (personel giderleri, mal ve hizmet alımları) ve yatırım harcamalarını kapsar, ekonomide doğrudan talep yaratır ve millî gelir hesaplarında kamu harcaması olarak yer alır. Transfer harcamaları ise karşılığında mal veya hizmet alınmadan yapılan ödemelerdir. Örnekleri sosyal yardımlar, sübvansiyonlar, emekli ödemeleri ve kamu borç faizleridir. Bu harcamalar yalnızca satın alma gücünü kişiler veya kesimler arasında aktarır, millî gelire doğrudan eklenmez ve esas olarak gelir dağılımını etkiler.

  Akılda tut: Karşılığında mal veya hizmet alınıyorsa reel harcamadır (cari ve yatırım). Karşılıksız ödeme ise transfer harcamasıdır. Cari harcama reel harcamanın yalnızca bir alt türüdür.
• Talep enflasyonu ile Maliyet enflasyonu

  Talep enflasyonu, toplam talebin toplam arzı aşmasıyla oluşur; toplam talep eğrisi sağa kayar. Tam istihdam düzeyine ulaşılmadan üretim ve fiyat birlikte artar, tam istihdamda ise üretim artamaz ve yalnız fiyatlar yükselir. Maliyet enflasyonu, girdi fiyatlarındaki (ücret, enerji, hammadde, ithal girdi) artışın maliyetleri yükseltmesiyle oluşur; toplam arz eğrisi sola kayar. Bu durumda üretim düşer, işsizlik artar ve fiyatlar yükselir. Bu birlikteliğe stagflasyon denir.

  Akılda tut: Talep çekerse tam istihdama kadar üretim de artar, tam istihdamda yalnız fiyat artar; maliyet iterse üretim düşer, işsizlik artar (stagflasyon).
• Hak ehliyeti ile Fiil ehliyeti

  Hak ehliyeti, haklara ve borçlara sahip olabilme yeteneğidir. Her insanın hak ehliyeti vardır ve bu konuda herkes eşittir (TMK m. 8). Kişilik, çocuğun sağ ve tamamıyla doğduğu anda başlar ve ölümle sona erer. Çocuk, sağ doğmak koşuluyla ana rahmine düştüğü andan başlayarak hak ehliyetini elde eder (TMK m. 28). Fiil ehliyeti ise kişinin kendi fiilleriyle hak edinebilmesi ve borç altına girebilmesidir (TMK m. 9). Ayırt etme gücüne sahip olan ve kısıtlı olmayan her ergin kişinin fiil ehliyeti vardır (TMK m. 10). Erginlik 18 yaşın doldurulmasıyla başlar, evlenme kişiyi ergin kılar (TMK m. 11). On beş yaşını dolduran küçük, kendi isteği ve velisinin rızasıyla mahkeme kararıyla ergin kılınabilir (TMK m. 12).

  Akılda tut: Hak ehliyeti her insanda vardır ve şarta bağlı değildir; fiil ehliyeti için ayırt etme gücü, erginlik ve kısıtlı olmama şartları birlikte aranır.
• Amortisman ile Değer Düşüklüğü

  Amortisman duran varlık maliyetinin yararlı ömür boyunca sistematik dağıtılmasıdır; değer düşüklüğü varlığın geri kazanılabilir tutarının defter değerinin altına inmesidir.

  Akılda tut: Amortisman normal tükeniş, değer düşüklüğü beklenmeyen kayıptır.