Sayıştay Denetçi Yardımcılığı

Kavram kartları

Sayıştay'ın dört dersinden örnek kartlar; her dersin bütün kartları pakette.

• Din ve vicdan özgürlüğü

  Anayasa m.24'e göre herkes vicdan, dini inanç ve kanaat hürriyetine sahiptir. Kimse ibadete, dini ayin ve törenlere katılmaya, dini inanç ve kanaatlerini açıklamaya zorlanamaz; bunlardan dolayı kınanamaz ve suçlanamaz. Din kültürü ve ahlak öğretimi zorunlu dersler arasındadır, dinin kötüye kullanılması yasaktır. Devlet dinler karşısında tarafsız kalır.

  Hukuk · Örnek: Bir kişinin hiçbir dine inanmadığını açıklaması ya da dini inancını açıklamaya zorlanamaması bu özgürlük kapsamında korunur.
• Türk vatandaşlığı

  Kişiyi devlete bağlayan, karşılıklı hak ve ödev doğuran hukuki ve siyasi bağdır. Doğumla soybağı veya doğum yeri esasına göre, sonradan ise yetkili makam kararı, evlat edinilme ya da seçme hakkıyla kazanılır. Çıkma, kaybettirme, seçme hakkı veya kazanmanın iptaliyle kaybedilir. Vatana bağlılıkla bağdaşmayan bir eylem olmadıkça hiçbir Türk vatandaşlıktan çıkarılamaz.

  Hukuk · Örnek: Bir yabancının Türk vatandaşıyla evlenmesi ona doğrudan Türk vatandaşlığı kazandırmaz. Bu kişi en az üç yıl evli kalma gibi şartları taşırsa vatandaşlık için başvurabilir.
• Kamu denetçisi

  Anayasa m.74 ve 6328 sayılı Kamu Denetçiliği Kurumu Kanunu m.5 uyarınca idarenin işleyişine ilişkin şikayetleri inceleyip bağlayıcı olmayan tavsiyelerde bulunan, TBMM Başkanlığına bağlı Kamu Denetçiliği Kurumu bünyesindeki denetim organıdır. Kamu Başdenetçisi TBMM tarafından dört yıllığına seçilir. Yasama ve yargı yetkisinin kullanılmasına ilişkin işlemler ile Türk Silahlı Kuvvetlerinin sırf askerî faaliyetleri görev alanı dışındadır.

  Hukuk · Örnek: Belediyenin geciken işlemi hakkında yapılan şikayet incelenerek başvurucuya ve belediyeye bağlayıcı olmayan gerekçeli bir tavsiye bildirilmesi.
• Yasama dokunulmazlığı

  Seçimden önce veya sonra suç işlediği ileri sürülen milletvekilinin, TBMM kararı olmadıkça tutulamaması, sorguya çekilememesi, tutuklanamaması ve yargılanamamasıdır. Ağır cezalık suçüstü hâli ile seçimden önce soruşturmasına başlanmış Anayasa m.14 kapsamındaki durumlar istisnadır. Geçici niteliktedir; Meclis kararıyla kaldırılabilir veya üyelik sona erince kalkar.

  Hukuk · Örnek: TBMM Genel Kurulunun dokunulmazlığın kaldırılmasına karar vermesiyle milletvekili hakkında yargılamanın önünün açılması. Buna karşılık ağır cezalık suçüstü hâlinde yakalanan milletvekili hakkında Meclis kararı aranmadan işlem yapılabilir.
• Fiyat tabanı

  Fiyat tabanı yasal asgari fiyattır. Denge fiyatının üzerinde belirlenirse bağlayıcı olur ve arz fazlasına yol açar.

  İktisat · Örnek: Asgari ücret veya tarım ürünü destek fiyatı.
• Çapraz esneklik

  Bir malın talep miktarındaki yüzde değişimin başka bir malın fiyatındaki yüzde değişime oranıdır. Değer pozitifse mallar ikame, negatifse tamamlayıcıdır. Sıfır ise mallar birbirinden bağımsızdır.

  İktisat · Örnek: Çay fiyatı artınca kahve talebi artar; çapraz esneklik pozitiftir ve mallar ikamedir. Benzin fiyatı artınca otomobil talebi azalır; çapraz esneklik negatiftir ve mallar tamamlayıcıdır. Ekmek fiyatı değişince kalem talebi değişmez; çapraz esneklik sıfırdır ve mallar bağımsızdır.
• Kardinal fayda

  Kardinal fayda, faydanın util gibi birimlerle sayısal olarak ölçülebildiğini ve fayda farklarının anlamlı olduğunu varsayan klasik ve neoklasik yaklaşımdır. Paranın marjinal faydasının sabit olduğunu ve azalan marjinal fayda yasasının geçerli olduğunu kabul eder. Tüketici dengesi, her mal için marjinal faydanın fiyata oranının eşitlendiği noktada (MUx/Px = MUy/Py) sağlanır.

  İktisat · Örnek: Bir tüketici ilk elmadan 10 util, ikinci elmadan 6 util, üçüncü elmadan 3 util fayda alıyorsa toplam fayda 19 util olur ve marjinal fayda azalmaktadır. İkinci elmanın faydası üçüncüden 3 util fazladır ve bu fark anlamlıdır.
• Ordinal fayda

  Faydanın ölçülemediğini, sadece tercih sıralamasının yapılabildiğini savunan yaklaşımdır. Tüketici mal demetlerini sıralar, fayda farkları önemsizdir.

  İktisat · Örnek: Bir tüketicinin elmayı armuttan daha çok tercih etmesi, ancak ne kadar daha fazla olduğunu belirtememesi.
• Wagner kanunu

  Kamu harcamalarının milli gelirden daha hızlı artacağını öngörür; sanayileşme ve kentleşmeyle devletin düzenleyici ve hizmet sunan rolünün genişlediğini açıklar.

  Maliye · Örnek: Kentleşmeyle birlikte altyapı, eğitim ve sağlık hizmetlerine olan talebin artması.
• Peacock-Wiseman sıçrama tezi

  Kamu harcamalarının savaş ve kriz gibi olağanüstü dönemlerde katlanılabilir vergi düzeyinin yükselmesiyle sıçradığını, kriz sonrasında eski düzeye dönmediğini açıklar. Bu kalıcı artış yer değiştirme etkisidir. Toplumun yeni ihtiyaçları fark etmesi denetim (inceleme) etkisi, harcamaların merkezî yönetimde toplanması ise yoğunlaşma (merkezileşme) etkisidir.

  Maliye · Örnek: İkinci Dünya Savaşı sonrasında İngiltere'de vergi yükünün ve kamu harcamalarının savaş öncesi düzeye inmeyip yeni, daha yüksek bir düzeyde kalması.
• Şerefiye

  Kamu yatırımı veya hizmeti nedeniyle değeri artan taşınmazın sahibinden, sağlanan bu özel fayda karşılığında cebren ve genellikle bir defaya mahsus alınan paydır. Değer artışına dayanan, vergi ile harç arasında yer alan yarı vergi niteliğinde özel bir kamu geliridir.

  Maliye · Örnek: Yeni açılan metro hattı nedeniyle değeri artan çevredeki arsaların sahiplerinden, bu değer artışı üzerinden bir kez alınan pay.
• Ödeme gücü ilkesi

  Verginin kişilerin ödeme kapasitesine göre alınmasını savunur; gelir, servet ve tüketim ödeme gücünün göstergeleridir ve artan oranlı tarife bu ilkeye dayandırılır.

  Maliye · Örnek: Yüksek gelirli mükellefin daha yüksek oranda gelir vergisi ödemesi.
• Gider tahakkukları

  Cari döneme ait olup belgesi henüz gelmemiş veya ödeme zamanı gelmemiş giderlerdir. Dönem sonunda ilgili gider hesabına borç, gider tahakkuku hesabına alacak kaydedilir. Pasif karakterli dönem ayırıcı bilanço hesabıdır; bir yıla kadar olanlar 381, bir yıldan uzun olanlar 481 Gider Tahakkukları hesabında izlenir.

  Muhasebe · Örnek: Aralık ayına ait elektrik faturası ocakta gelecekse 31 Aralık'ta 770 Genel Yönetim Giderleri borç, 381 Gider Tahakkukları alacak kaydedilir.
• Parasal olmayan kalemler

  Parasal olmayan kalemler, parasal kalemler dışındaki; fiyat hareketleriyle değerleri değişebilen ve satın alma güçlerini koruyabilen kalemlerdir. Tarihî tutarlarla izlenen bu kalemler enflasyon düzeltmesine tabi tutulur.

  Muhasebe · Örnek: Makine ve bina gibi duran varlıklar ile özkaynak kalemleri düzeltmeye tabi tutulur, kasa ve alacaklar tutulmaz.
• İştirak

  Tekdüzen Hesap Planı'nda 242 İştirakler hesabı, mali duran varlıklar grubunda yer alır. Yönetime ve ortaklık politikalarının belirlenmesine katılmak amacıyla edinilen, en az yüzde 10 sermaye veya oy hakkı sağlayan ve yüzde 50'yi aşmadığı için bağlı ortaklık niteliği taşımayan payları izler.

  Muhasebe · Örnek: Bir işletme, yönetimine katılmak amacıyla bir anonim şirketin sermayesinin yüzde 30'unu satın alırsa bu payları 242 İştirakler hesabında izler; aynı şirketin yüzde 60'ını alsaydı 245 Bağlı Ortaklıklar hesabını kullanırdı.
• Konsolide mali tablolar

  Ana ortaklık ile kontrol ettiği bağlı ortaklıklarının varlık, borç, özkaynak, gelir, gider ve nakit akışlarının tek bir ekonomik işletme gibi birleştirilerek sunulduğu grup finansal tablolarıdır. Grup içi işlemler ve bakiyeler elenir, kontrol gücü olmayan paylar ayrıca gösterilir.

  Muhasebe · Örnek: Ana şirket ile bağlı ortaklığın karşılıklı alacak ve borç bakiyeleri konsolidasyonda elenir. Ana şirketin bağlı ortaklıktaki yatırım tutarı da bağlı ortaklığın özkaynağındaki payıyla karşılıklı elenir.

Sık karıştırılanlar

• Kast ile Taksir

  Kast, suçun kanuni tanımındaki unsurların bilerek ve istenerek gerçekleştirilmesidir (TCK m.21/1). Olası kastta fail, kanuni unsurların gerçekleşebileceğini öngörmesine rağmen fiili işler ve neticeyi kabullenir (TCK m.21/2). Taksir, dikkat ve özen yükümlülüğüne aykırılık dolayısıyla neticenin öngörülmeyerek gerçekleştirilmesidir (TCK m.22/2). Bilinçli taksirde ise fail neticeyi öngörür ama istemez ve gerçekleşmeyeceğine güvenir; bu hâlde ceza üçte birden yarısına kadar artırılır (TCK m.22/3). Taksirle işlenen fiiller ancak kanunun açıkça belirttiği hâllerde cezalandırılır (TCK m.22/1).

  Akılda tut: Doğrudan kastta netice istenir, olası kastta kabullenilir. Basit taksirde netice öngörülmez, bilinçli taksirde öngörülür ama gerçekleşmeyeceğine güvenilir.
• Klasik görüş ile Keynesyen görüş

  Klasikler her arzın kendi talebini yarattığını ve ekonominin kendiliğinden tam istihdama geldiğini savunur. Keynesyenler toplam talebin belirleyici olduğunu, eksik istihdam dengesinin kalıcı olabileceğini söyler.

  Akılda tut: Arz talebi yaratır diyen Klasik, talep arzı yaratır diyen Keynes'tir.
• Vergiden kaçınma ile Vergi kaçakçılığı

  Vergiden kaçınma, hukuka uygun biçimde vergi yükünü azaltmaktır. Vergi kaçakçılığı ise VUK m.359'da düzenlenen suç fiilleridir; bu suçlarda vergi ziyaı oluşması zorunlu değildir.

  Akılda tut: Kaçınma yasal, kaçakçılık suçtur.
• Aralıklı Envanter ile Sürekli Envanter

  Aralıklı envanterde stok ve satılan malın maliyeti dönem sonu sayımıyla belirlenir; sürekli envanterde her alış ve satışta stok ile maliyet kaydı anında tutulur.

  Akılda tut: Süreklide her hareket işlenir, aralıklıda dönem sonu beklenir.